म आज एउटा त्यस्तो विषयवस्तुलाइ समेट्न जादै छु जसले हामी आम नेपालीलाइ सायद अचम्ममा पार्छ होला, हामी आम नेपालीको विवसता र हाम्रो आलसी, लालची र परनिर्भर चरित्रलाइ उदाङगो पार्छ होला । कुरा नुवाकोट जिल्ला विदुर नगरपालीका वडा नं ८ केउरीनीको हो । सामाजीक कार्यकर्ताको हिसावले सामुहीक काम कसरी गर्न सकिन्छ र स्थानीय स्रोत र साधनको अधिकतम् उपयोग कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा एउटा तालिम दिन पुगेको थिए म त्यहा । एकदुइ घर वाहुन, केही घर तमाङ र बाँकी विश्वकर्मा गरी जम्मा जम्मी ३५ घरपरिवार वसोवास गर्ने केउरीनीमा २०२७ साल पौष १ गते श्री बटुक भैरव प्राथमीक विधालयको स्थापना भएको रहेछ । प्रधानअध्यापक सतानन्द रिजाल छिमेकी गाँउका र शिक्षीका द्धय श्रीमती शान्ता रीमाल विनपा ८ कोलनी र श्रीमती चन्द्रदेवी श्रेष्ठ विनपा १० बाट विद्यालयको शिक्षण पेशामा संलग्न छन् ।
प्रशासनीक कामको लागी कार्यलय कोठा समेत नभएको यस विद्यालयमा छात्रा २१ र छात्र १५ गरी जम्मा जम्मी ३६ जना विद्यार्थी अध्ययन गर्छन् । गाँउ भरी वाहुन समुदायका ४ पुरुष र २ महिला तथा दलित भनीएका समुदाय वाट प्रेम वहादुर विक एक्लैले एस एल सि उतिर्ण गरेका छन् । दुइकोठाको एउटा ब्लक, दुइकोठाको एउटा सिमेन्टेड भवन र चारकोठाको कच्ची भवन छ ।
उदेक लाग्ने कुरो त के छ भने यँहा कक्षा १,२ र ३ का सवै विद्यार्थीहरु एवं कक्षा ४ र ५ का सबै छात्र छात्र एउटै कोठामा वसेर अध्ययन गर्छन अर्थात उनीहरुको लागी बहुकक्षा सञ्चालन गरीएको छ । ६ सदस्यीय विद्यालय व्यवस्थापन समितीको अध्यक्षमा रामशरण अधिकारी छन् र दुइ विक सदस्य वाहेक वाँकी सबै वाहुन नै छन् । छ वर्ष भएछ विद्यालयमा अभिभावक भेला नभएको स्थानीय वयोवृदहरु गुनासो गर्दै थिए घरमा खानेकुरा नहुदा समेत दिनभर विद्यालयको लागी काम गरीयो तर अहिले विद्यालयको यो अवस्था देख्दा रुन मन लाग्छ । यो कसरी भयो त भन्ने मेरो प्रश्नमा अलि निरास हुदै उनिहरु भन्छन् हामी लेखपढ गर्न जान्दैनौ वाहुनहरुनै व्यवस्थापन समितीमा छन्, केटाकेटीहरुलाइ विद्यालय पठायो केही पनि जान्दैनन् अरे त्यसैले ऋण धन गरेर भएपनि राइसिङ वजारको कर्म संग इङलिस वोर्डिङ स्कुलमा केटाकेटीहरु पढाउन पठाउछौ ।

के आफ्नै आगनको विद्यालय लाइ व्यवस्थीत गरे हुदैन र भन्ने मेरो प्रश्नको जवाफमा उनिहरु भन्छन् हामीले जानेका बुझेका छैनौ जान्ने बुझ्नेहरुलाइ भन्यो वास्तै गर्दैजनन् कति चोटी त विद्यालय निरीक्षकलाइ समातेर हात जोडीयो केही गरीदिनु पर्‍यो भनेर तर खोइ आज सम्म केही पनि भएको छैन । मैले जिल्ला शिक्षा कार्यलय नुवाकोटका प्रमुख मुक्तिसिहं ठकुरी संग कुरा गर्दा हामीले सक्दो गरीरहेका छौ र पछि हेर्ने छौ भन्नु हुन्छ आखिर त्यो पछि कहिले आउला संविधान सभाको चुनाव पछि या त गणतन्त्र नेपाल घोषणा पछि ।
मैले वुझ्न नसकेको कुरा आफ्नो लागी आफैले केही नगर्ने हाम्रो मानसीकता कहिले समाप्त होला अनि गुणस्तरीय शिक्षाको हुँकार छोड्ने देशको शिक्षा मन्त्रालय र जिल्ला स्थिीत कार्यलय हरुले आफ्नै आँगनमा रहेको विद्यालयको यो दुर्दशा त मुकदर्शक भएर हेरीरहन्छन् भने विकटमा रहेका साल्मे भाल्चे र पाटीभन्ज्याङका लेकहरुकमा रहेका विद्यालयको अवस्था कस्तो होला ।
पक्कै पनि मलाइ एकचोटी हेर्ने इच्छा जागेको छ समय मिले अवस्य जानेछु र तपाइहरुलाइ पनि पस्कने कोसीस गर्नेछु यो र यस्ता विषय वस्तु कस्ता लाग्छन् मलाइ पृष्ठपोषण दिन नभुल्नुहोला हरदम यी र यस्तै सामाजीक विकासका विषयहरुलाइ उठान गरीरहनेछु ।

Heifer International Nepal को आर्थीक तथा प्राबीधीक सहयोगमा द्धारा थानापती ग वि स वडा नं ९ मा संचालित समुदायको विकासमा युवा एकिकरण परियोजना अर्न्तर्गतको नव पालुवा युव समुहमा १० जना भाइ बहिनीलाई २०६३ मा ३ दिने भित्ते पत्रिका लेखन तालीम दिएको थियो । उक्त तालीम पछि नवपालुवा युवा समुहमा सबै भन्दा कलीला भाइ विपुल पाण्डे पत्रकार बनेका छन् । कक्षा ७ मा अध्ययनरत विपुल आप\mनो पढाइको समय पछि पत्रीकाको निम्ती समाचार संकलन गर्न गाउँघर डुल्ने गरेका छन् ।
उनकै सम्पादनमा थानापती बोल्छ पाक्षीक भित्ते पत्रिका निस्कने गरेको छ । गाउँघरमा मानीसहरुको कृषी समाग्री किक्री वितरण गर्नु पर्ने देखी विकास निर्माण भएको अनियमीतता तथा सामाजीक विकासमा युवाहरुको गतिविधी उनको पत्रीकाको मुख्य समाचार बन्ने गरेको छन् । SLC पास गरेपछि पत्रकार बन्ने सपना बोकेका विपुल नुवाकोट जिल्लाबाट प्रकाशन हुने एक मात्र दैनीक पत्रीका गतिशिल समयका थानापती सम्बाद दाता बनेका छन् ।
उनी गाउमा हाल कलीला पत्रकारका रुपमा चर्चामा छन् । उनको पत्रीका प्रतीको लगाव देख्दा विपुल पक्कै भविश्यमा राष्ट्रिय पत्रकार बन्छन् , स्थानिय समाज सेवी पदम थपलिया भन्नु हुन्छ । गाउँघरमा बरालीएर रहेको युवा जनसक्तिलाई हेफर र कार्डसनले सामुदायीक नेता बनाएको छ । यो सराहनीय कार्य हो स्थानिय महेन्द्र प्रा. वि का प्रधानाध्यापक श्री प्रेम प्रसाद पाठक भन्नु हुन्छ ।

समाजले दलित भन्छ । जातीय कारणले र पारीवारीक अवस्थाले औपचारीक शिक्षा लिन पनि भ्याइनन् उनले तर उनि स्वयं भने यो कुरामा विश्वस्त हुन्नन् । गर्नसके के हुदैन बरु हिम्मतले काम गर्नु पर्दछ उनलाइ यस्तो पो लाग्छ । यो कथा भद्रुटार गा.वि.स. वडा नं ८ वयगाँउ मा वि.स. २०४० सालमा जन्मीएकी कोपिला बि.क. को हो ।

२०६३ साल वैशाख २० गते स्थापना भएको सेतीदेवि महिला विकास समूहकी अध्यक्ष समेत रहेकी उनी समाजका कुरती र विकृति र विसंगती संग लड्नु पर्छ तवमात्र सचेत समाजको निर्माण गर्न सकिन्छ भन्छीन् । जीवनभर विद्यालयको मुहार नदेखेर पनि उनको विचार र धारणा पढेलेखेका र जानेबुझेकाहरुको भन्दा कम छैन । स्थापना कालदेखिनै समूहमा सक्रिय भुमिका निभाउदै आएकी उनीले समूहको बोका समेत आफैले पालीरहेकी छिन् । २०६३ भाद्र ८ गते मनकामना महिला विकास समुहको तेश्रो पुस्ता पशु उपहार पाएको सो समुहले आधारशिला २०६३ जेठ ९ गते देखि प्राप्त गरीसकेको छ । ठाटी भञ्ज्याङ्ग वयागाँउ ४ किमी मोटरबाटो खन्न कोपीलाले नेतृत्व गरीन साथै महिला र पुरुषले समान ज्याला पाउन पर्छ भनेर लडीन पनि फलस्वरुप महिला पुरुषले समान ज्यालाको अवसर प्राप्त गरेका छन् साथै जिवीस र गाविसले समेत रु ५००००/- सहयोग गरेको छ । रोजगारीको लागी विदेशमा मात्र होइन आफ्नै गाँउघरमा पनि थुप्रै अवसर छ भन्ने विचार बोकेकी कोपीलाले कार्डसन नुवाकोटको सहयोगमा ३ महिने सिलाइ बुनाइ तालिम लिएर आफ्नै घरमा टेलर राखेकी छिन् ।
उनको पुर्खाको पेशा आरन थाप्नु र फलामको काम गर्नु हो तर यसलाइ चुनौति दिदै आफ्नो काममा निरन्तर लागीरहेकी छिन् । उनले यही कामबाट दैनिक रु ५० देखि रु १०० सम्म आम्दानी गर्छिन । २०६३ जेठ देखी हालसम्म उनले रु ४००० भन्दा बढी आम्दानी गरीसकेकी छिन् । समूहबाट पाएको बाख्राबाट रु १००००/- आम्दानी गरीसकेकी उनले हाल भैसी समेत किनेकी छिन् । समान्य परिवारमा जन्मेकी कोपीला समुदायकी उदहारण र आदर्श बन्न चाहान्छीन् । समाजले सोचेको भन्दा फरक काम गर्नु भयो कस्तो लागेको छ भन्दा उनि भन्छीन् नँया काम गर्न पक्कै गाह्रो छ तर निरन्तर प्रयास गरे एक दिन अवश्य सफल हुनेछु म आफै यो कुरामा विश्वस्त छु । For More Detail Please Email Me -abiralyatri@gmail.com

–अविरलयात्री
यो पुर्खाखाले आर्जेको मुलुक, स्वभिमान र आत्मसम्मानको प्रतिक अनि विर गोर्खालीको रक्तरंजित इतिहासले भिजेको माटो । संसारको कुनै कुना त्यस्तो छैन होला जसलाइ गोर्खाली विरताको कहानीको भेउ नहोस् । हिजो यो मातृभुमि हिन्दु अधिराज्य थियो । वौद्ध, हिन्दु, मुस्लीम, शिख, इसाइ खोइ कसैले कसै प्रति न त औला उठाएको थियो न त एकआपसमा आफ्नै धर्म सहितको नँया राज्यको कल्पना गरेको थियो । हिजो तराइ आफ्नै लयमा हासीरहेको हुन्थ्यो, पहाडका हरिया फाँटहरु अनि लेकका सेता हिमशिखर हरु आफ्नै लय र सुरमा रमाइरहेका हुन्थ्यो । हिजो तराइ दुख्दा पहाड पनि दुख्थ्यो, पहाड रुदाँ तराइ पनि संगसंगै वेदना बाँड्न तम्सीन्थ्यो यो इतिहासको धेरै पुरानो कालखण्ड होइन हामी सबैको मानसपटलमा ताजा भएर बसीरहेको विगत हो । चार जात छत्तिस बर्ण यो मुलुक सबैको साझा फुलवारी थियो । गुरुङ मर्दा पक्कै बाहुन पनि वेदनाले रुन्थ्यो, मगरलाइ समस्या पर्दा पक्कै पनि क्षेत्री मुकदर्शक बन्दैनथ्यो । जातजाती, धर्म, भाषा र भेगको आधारमा कसैले कसैलाइ भेदभाव गरेको थिएन, यसैमा अड्कीएर बचेखुचेका पुरातनबादी सोचका खम्बाहरु विस्तारै ढल्दै थियो डग्मगाउदै थियो । प्रकृतिक अभ्यासहरुमा समानताबादी सोचहरु विस्तारै फुल्दै थिए, तराइमा, पहाडमा, लेकमा जताततै जहितही ।
आज समय बदलीएको छ , परिस्थीति उल्टीएको छ । तराइले पहाडलाइ विस्तारै हेला गर्न थालेको छ, पहाडले तराइलाइ उपेक्षा गर्न थालेको छ, भित्रभित्रै आगोका ज्वालाहरु, लप्काहरु विस्तारै बड्न थालेका छन् आखिर किन - हिन्दु अधिराज्यको वैधानीकता समाप्त भएको छ र राज्य धर्म निरपेक्ष बनेको छ । जातीय, संघीय र स्वायत्त शासनका परिकल्पनाहरु लहलह तोरीवारी झै फुलेका छन् तै पनि यी सबै घात र प्रतिघातका नमिठा पिडाहरु अझै किन ?किन व्रि्रोह गर्दैछ तराइ ? किन टुट्दैछन् साम्प्रदायीक एकताका कडीहरु ? किन मेटीदैछ भाइचारा, बन्धुत्व ? र किन सकिदैछ सिंगो मानवीयताका सुन्दर आस्थाहरु ? आखिर किन ? हो आखिर किन हुदैछ यी नमीठा घटनाक्रमहरु ? को जिम्मेवार छन् यसका लागी ? र के हो त यसको समाधान ? सवैले असल नागरीक भएर सोच्न जरुरी छ किनकी विलम्ब गर्नु मुलुकलाइ विखण्डनको मार्गमा धकेल्नु हो ।यो पंक्तिकारलाइ प्रतिगामीको लेवल लगाइन पनि सक्छ, उग्रवादी सोचको सिकार भनिन पनि सक्छ तै पनि देखेको कुरा लेख्नु मेरो धर्म हो, यो समाज, यो राज्य र मेरा अग्रज हरुले सन्तुलन गरीदिएको यो जीवनलाइ खुम्च्याएर बाँच्नु भन्दा मर्न नै निको मान्छु म किनकी यो मातृभुमि मेरो हो र म यो मातृभुमीको पनि राष्ट्र र समाजको लागी जीवनको बलिदानी गर्नु हरेक नागरीकको अधिकार र अहोभाग्य हो । हो राज्य विखण्डन तिर उन्मुख हुनु पक्कै राम्रो होइन र यसको पहिलो जिम्मा नेकपा माओवादीले लिनु पर्छ सकारात्मक रुपमा । यदी विचार र विवेकमा सन्तुलन कायम गरिन्छ भने यो कुराले कसैलाइ पनि ननिको नलाग्नु पर्छ । हिजो तराइमा जनयुद्ध मौलाएको थियो किनकी त्यहा मधेसी हक र हितका लागी धेरै भन्दा धेरै कुरा उठेको थियो, स्वयत्त र संघिय राज्य प्रणालीको खुब प्रचार प्रसार भएको थियो, बबुरा ति तराइवासी नेपालीहरु नँया संसारको परिकल्पनामा डुवेका थिए, आमरुपमा दासता र सामन्तबादको चंगुलबाट उम्कन आतुर थिए । तर कालन्तरमा त्यसो भएन । जस्ले कुराको उठान गर्‍यो उसैभित्र सामान्तबाद र निरंकुशताको विगविगी बढ्यो फलत निमुखा जनता बोल्न र शक्ति प्रर्दशनको लागी तयार हुनुपर्‍यो, अन्ततः तराइ रिसायो र नमाज्जाले भड्कीयो । यही क्रम र प्रक्रियाले के भोली अझ भयावह स्थिती सृजना नहोला र ? के अब मेची कोशी र कर्णलीहरु त्यसै चुपचाप रहलान् र ? पक्कै त्यसो हुने छैन । यदी माओवादीले आफ्नो पुरनै र्ढरा र हठीपन नछोडेसम्म यो सम्भव छैन यसका लागी माओवादी आजैबाट विगतका गल्तीलाइ सच्याउदै अग्रगमनको बाटो नरोजे जातीय, संघीय र धार्मीक विखण्डनको दलदलभित्र आफै पुर्णरुपमा पुरीने छ । त्यसो त यी सबै घटनाक्रमहरुलाइ वढावा दिन शाही मतियारहरु र कथित हिन्दु अतिवादीहरुको पनि हात छ । उनीहरुको अथक प्रयासका बाबजुद पनि तराइ भड्कीनलाइ आतुर बनीरहेको छ । त्यसैले माओवादी राजनैतिक दल, विभिन्न जातजाती, भाषाभाषी र धर्मका नेपालीहरु स्वयंले यो मातृभुमिलाइ साझा फुलवारी बनाउनु पर्छ सत्ता र शक्तिका पुजारी हरुलाइ खवरदारी गर्दै विखण्डन उन्मुख मुलुकको अस्थित्व जोगाउनु पर्छ त्यसैले सबैले सत्ता र शक्तिका दलालहरुलाइ भनौ खबरदार बिखण्डन्बादी सोचहरुहो यो देश तिमीहरुको पेवा होइन करोडौ नेपालीहरुको जीवन विसाउने साझा चौतरी हो । नेपाल र नेपालीको स्वर्णीम भविश्य वा आफ्नै टुंगोविहीन यात्रा सबैले आफैले रोजुन्, नेपाल र नेपालीको सदा जय होस् शुभयात्रा !

–अविरलयात्री
समस्याको जड या चुरो पत्ता नलाउनु समाधानको कल्पना नगर्नु जस्तै हो । जबसम्म समस्याको जड सम्म पुग्न सकिदैन समाधानको कल्पना भाडाकुटी खेल जस्तै हुन जान्छ, भावनाको गहीराइमा डुवेरमात्र न त समस्याको घाटी अठ्याउन सकिन्छ न त समाधानको गहीराइमा पुग्न नै सकिन्छ यो त केवल दिवा स्वप्न जस्तै हुन पुग्छ, आर्दशका महंगा ठेलीमात्र तयार हुन पुग्छ । मानीस र्सवश्रेष्ठ प्राणी हो आफु बाँच्नु मात्र उसको कर्तव्य होइन आफु जस्तै लाखौलाइ जीउन सिकाउनु र सघाउनु उसको दायीत्व हो तर स्वार्थ लोभ र लालचमा भासीएको हाम्रो संस्कारले यो तितो यथार्थलाइ कहिले स्विकार गर्न सकेन मानव जीवनको सवैभन्दा ठुलो भुल यही हो । म कहिले काही गम खान्छु कमाउने र भौतिक सुख सुविधामा रमाउने खेलले एकदिन सिंगो मानव संस्कारलाइ सलहले ढाके झै सलक्क ढाक्ने छ र एक दिन यो दुनियाँलाइ असभ्य र कुसंस्कारको बाढीले सोल्यात्तै बढार्नेछ ।

प्रसग अलिकति दुखद छ, अलिकति हास्यास्पद छ र अलिकति भावनात्मक पनि छ । जीवनको लम्वेतान यात्रामा नँया सिकाइ र खोजमा पुलकित हुदै यो अविरलयात्रीलाइ प्रसंगवस अमरावती कान्तीपुरी नगरीको वालाजु १६ स्थित प्रगतीवस्ती पुग्ने अवसर मिलेको थियो । थोरै सामाजीक कार्यकर्ता र धेरै यो देशको र्सार्वभौमसत्ता सम्पन्न नागरीक भनेर गर्व गर्ने मेरो मानसपटलमा त्यसवेला वाह्रहजार भोल्टको करेन्ट प्रवाह भयो जव राजधानीको मुटुकै एउटा प्राथामीक विधालयको साँघुरो कोठामा बहुकक्षा सञ्चालन भैरहेको देख्ने अवसर मिल्यो । कान्तीपुरी नगरी जहा यो देशका त्यस्ता भाग्यमानी नेपालीहरुको वसोवास छ जहाका बालबच्चा आलिसान महलमा वस्छन्, रुचेभन्दा बढी खान्छन् र धेरै नेपाली बालवालीकाको कल्पना भन्दा माथीका विलासी सवारीहरुमा विद्यालय सम्मको यात्रा सहजै तय गर्छन तर त्यही नगरी जहाँ सिक्नका लागी, जुन उनिहरुको मौलीक अधिकार हो, सोचेभन्दा ज्यादा संघर्ष गर्छन यो मलाइ जीवनमा असाध्यै ननिको लागेको लज्जस्पद पक्ष हो । दिनभर जीवन मरणको र्सघषमा जुटेर दुइछाक धौ धौ टार्ने श्रमजीवी नेपालीहरुको प्रयासमा २०४९ सालमा श्री वालकल्याण प्रथामीक विद्यालयको स्थापना गरीएको रहेछ यँहा । २०५० सालमा जिल्ला शिक्षा काठमाडौको स्विकृती लिइसकेको यो विद्यालयमा कक्षा २ का ३५ जना र ३ का ३० जना यो देशका कर्णधार नानीवाबुहरु करिव २/३ मिटर लम्बाइ र चौडाइ भएको साँघुरो कोठाभित्र निसास्सीएर दिन काटीरहेको देखीरहदा प्रचण्ड जीहरुको क्रान्तिकारी हुँकार, माधव कमरेडहरुको श्रमजीवि लवज र गिरीजाबाबुहरुको राष्ट्रभक्त आवाजहरुले मलाइ गिज्याइरहेको थियो कुरीकुरी गरीरहेको थियो । लुमन्ती नेपाल, स्रि्रेक, कर्न्सन, कामनपा र जिविसको सामान्य सहयोगमा जिनतिनर् धमराइरहेको यो विद्यालयले मलाइ त्यत्तिखेर अझ धेरै दुखित र भावुक बनायो जतिखेर २५ रुपैया लाग्ने परिचय पत्र बनाउन नसकेर फोटो खिच्न मुन्टो लुकाइरहेका ति साना नानीवाबुहरुको अवोध चेहेरा मेरो सामुन्ने चल्मलाइरहेको थियो अझ च्यातीएका र अस्तव्यस्त कपडाहरुले अझै हाम्रो अहंकारी र अदुरदर्शी समाजलाइ चुनौति दिइरहेझै लाग्थ्यो । दिनदिनै जसो काला र खैरा कोटहरुमा सजिएर भत्ताको रागमा नँया नेपाल निर्माणको हुँकार छाडीरहने सिंहदरवारको पिढीमै यसरी श्रमजीवी नेपालीहरुको सपना टुकुचाको गन्दे नालीमा समाहीत भइरहदा पनि असिम आनन्दको स्वप्नसागरमा डुवुल्की मारीरहने हामी नेपालीको भावनालाइ कुरीकुरी, क्रान्तीकारी भाषणहरुलाइ कुरीकुरी अनि सत्ता र सक्तिको लालचमा सिहंदरवारनामी महल र नारायणहीटीरुपी वधसालातिर हात पसारीरहने हाम्रा राजेनेताहरुलाइ कुरीकुरी …..!

असल संस्कार, संस्कृति र चेतना दिगो विकासको पुर्वाधारहरु हुन् र पाठसाला यसको मुहान हो अव कल्पना गरौ मुहाननै फोहर र अव्यवस्थीत भए बाँकी कुराको कल्पना कुन रुपमा गर्न सकिएला मलाइ अचम्म लागेको विषय यो पनि हो । वाइसियल नामी अदृश्य र नेपाली सेना नामक हतियारधारी शक्तिहरुलाइ दिगो विकासका यी सामान्य पुर्वाधारहरुमा समाहित गर्ने हो भने के साँच्चै देशले काँचुली नफेर्ला र - प्रचण्ड, माकुने र गिर्जाबाबु नामी तिन राजामहाराजाहरुलाइ चेतना भया……………… नेपाल र नेपालीको सदा जय होस् शुभयात्रा !

-अविरलयात्री
पत्रकारीता समाजको चौथो अंग हो, समाजलाइ तथ्यपरक विचार, समाचार र सुचनाले सुसुचित गर्नु उसको धर्म हो यो पवित्र पेशाको दायीत्व हो । पत्रकारीता “पेशा” विशुद्ध सामाजीक सरोकार संग गाँजीएको मुल र आधारभुत कुरो हो त्यसैले यसलाइ कसैले आफ्नो र्स्वर्थपुर्तिको साधनको रुपमा प्रयोग गर्छ आफुलाइ बचाउने वा अरुलाइ चुतिया बनाउन ढाल को रुपमा प्रयोग गर्छ गराउछ, पक्कै त्यो चराचर मानव जगतको लागी घोर निन्दनीय र आपत्तिजनक विषय बन्न जान्छ । एउटाको हातमा कलम छ, सुचना संपे्रषणको पहुँच छ र अर्को संग छैन यसको मतलब पहिलो पक्ष र्सर्वेर्सवा र अर्को चाही निरीह पक्कै होइन । पत्रकारीता र पत्रकार के र को हो ? यो यक्ष प्रश्नको चित्त बुझ्दो जवाफ दिनु मेरो काबु बाहिरको कुरा अनि अग्रजहरुको दायीत्व र कर्तव्य हो । मेरो तुच्छ विचारकै कुरा गर्ने हो भने पत्रकारीता सामाजीक धर्म, परम्परा, रितीरीवाज जोगाइराख्ने प्रयास हो सामाजीक संरचनालाइ सुन्दर रुपमा जोगाइराख्नका खातिर सदियौ देखीनै छेडिएको महान सामाजीक युद्ध हो । यर्सथ पत्रकारीताले न त कसैको अन्ध र्समर्थन र विरोध गर्छ न त एउटा योग्य पत्रकारको कलम कसैको प्रलोभन र दवावमा अल्झीएर दुनिँयाको आकृतिमा दङदङती गन्हाउने हिलो छ्याप्न लालाहीत हुन्छ, न पत्रकारीताको धर्म र मर्म भुलेर यसको लिलामी गदै निरीह जनतालाइ व्याल्कमेलिङ गर्ने अधर्म गर्न नै सक्छ । जब कहि कतै यसो गरीन्छ त्यँहा पत्रकारीताको धर्म सकिन्छ, कलम अन्यायीहरुको प्यादा र नोकर बन्छ अनि सिंगो सम्मानीत पत्रकारीता क्षेत्र सफेद झुटहरुको खेती ।
हो पत्रकारीता कुनै संघ संस्था वा व्यत्ति विषेशको मुखपत्र मात्र बन्न सक्दैन, कसैलाइ आर्थीक, सामाजीक वा नैतिक रुपले पतनोन्मुख गराउने वा कसैको धोती समात्ने मनासायले उत्प्रेरीत र कसैको आर्थिक सुभेच्छाले उन्मादीत भएर पत्रकारीता गर्न पक्कै सकिन्न म साधारण नेपालीलाइ भन्दा पनि पत्रकारीताका दिग्गज अग्रजहरुलाइ यो जटिल कुराको भेउ पक्कै होला । यसको जड सम्म पुगेर अध्ययन मनन गर्ने त्रि्र इच्छाले सताइरहदा केही यस्ता भावना जन्मीन पुग्छन् त केही समीपमा घटेका नमीठा घटनाक्रमहरुले आफसे आफ सृजना गरीदिन्छन् तर मलाइ लाग्छ आज सम्म दुँनियामा धेरैले पत्रकारीतालाइ कमाइखाने भाडो बनाए होलान्, मोजमस्ती यस आरामको विलासी साधानको रुपमा हेरे होलान तर कहिले उनिहरु यो दुँनियामा सत्य भन्दा उंचो छन् त - पक्कै पनि नहुनु पर्छ, यदी भयो भने समाज उदोगतीतिर धकेलिने छ र यो जगत आफैमा अराजक, असभ्य र अज्ञानीहरुको क्रिडा स्थल बन्ने छ ।
प्रसग पत्रकारीताको छुराले काटीएका मुटुहरुको हो, सम्झदै भयानक आकृतिले तर्साउने छाया बनेर समाजलाइ डसीरहेको पित पत्रकारीताको हो । हो यही माझमा कुरा उठ्न सक्छ मिशन पत्रकारीता र नागरीक पत्रकारीताको पनि तर के मानवीय मुल्य, मान्यता र मानवको नैसर्गीक अधिकारको रक्षाको लागी यिनीहरु प्रतिवद्ध हुनु जरुरी छैन ?प्राणीजगतको न्युनतम मौलिक अधिकारको रक्षाका खातिर यीनिहरुको कुनै योगदान रहदैन ?यसरी प्रश्न उठाइरहने यो पत्तिंकारलाइ प्रतिगामीको लेवल लगाइन सक्छ, यसले म निरीह प्रजालाइ खासै कुनै फरक पर्दैन, पिडा थपिदैन किनभने हामी जस्ता प्रजाहरु तानाशही संस्कृतिको सदैव विरोध गछौ, असत्य झुट र लुटको खेती गर्नेहरुका विरुद्ध सदैव आवाज उठाइरहन्छौ त्यो हाम्रो धर्म हो दायीत्व र कर्तव्य हो वनका चरा के वास्छन् वास्दैनन् त्यो हाम्लाइ सुनेर अल्झीरहने फुर्सदै हुदैन । बरु म त भन्छु संसारका हरेक तानाशाहहरु स्विकार्य हुनेछैनन् तर पनि उनिहरुको समेत लेख्ने बोल्ने र स्वतन्त्रतापूर्वक हिडडुल गर्ने मौलीक हक सुरक्षीत गरीनु पर्छ उनिहरुको उछितो काटेर आफ्नै मात्र ढोल बजाइरहने हो भने पुरानो तानाशाहको ठाउमा नवतानाशाहको जन्म मात्र र समाजको मुक्ति छेपाराको उखान जस्तै बन्छ अब मिशन पत्रकारीता र नागरीक पत्रकारीताका दिग्गजहरुले आफुलाइ सत्यको कसीमा जाँचुन र आत्मा साक्षी राखेर बोलुन के साउनमा आँखा फुटेको गोरुले सधै हरियो देखै झै आफुले भनेको नमान्ने र आफ्नो स्वार्थका खातिर काम नगर्ने इमान्दार नागरीक प्रंतिगामी कित्ताको मतियार नै हुन् त - थाह छ जवाफ सहज छैन उनिहरुको लागी, जसका आर्दश र मर्जीका मालिक आफै हुन् अनि सहज छ उनिहरुका लागी जसका आदर्श अरुद्धारा थोपरीएका भद्धा छन्, अरुका बुद्धिमा सोइसेली खेलेर रमाउन चाहान्छन्, प्रभुको कृपामा बाँच्छन् र वेला वेलामा उनै परम प्रभुतिर फर्किएर फिस्स मुस्कुराउछन्, हरदिन हररात अन्धभत्त बनेर पाउलागी गर्छन् रातारात महल खडा गर्छन, हुकुमी र क्रुर शैलीमा अरुलाइ आदेश बाड्छन् हो मैले उठाउन खोजेको झुट, लुट र पित पत्रकारीताको गाँठीकुरो यहीनिर अल्झीएको छ सुन्निएर मोटाउनु र पित पत्रकारीता गरेर चर्चामा आउनु उस्तै उस्तै हो बुचपचाउनेलाइ त के गर्नै सकिन्छ र बरु बुझ्नेलाइ चै इसारै काफी छ नेपाल र नेपालीको सदा जय होस् शुभयात्रा !

-अविरलयात्री
चेतनाको आधारमा मानव सचेत र र्सवश्रेष्ठ प्राणी हो, । विभिन्न घटनाक्रमानुसार मानवले हासील गर्ने विभिन्न चेतनाहरु मध्ये राजनैतिक चेतना एउटा मुख्य र सक्रिय भाग हो त्यसैले उनिहरुले राजनैतिक क्रियाकलापमा प्रत्यक्ष सरोकार राख्नु अस्वभावीक होइन र यो उनिहरुको मौलिक अधिकार पनि हो । मानवीय स्वभाव र इच्छा चाहना मुतावीक आ-आफुले रोजेको राजनैतिक सिद्धान्तलाइ अबलम्बन गर्न मानवलाइ कसैले छेक्न सक्दैन तर हाम्रो राजनैतिक आकासमा स्वच्छ र लोककल्याणकारी भावनालाइ आत्मसाथ गर्ने काम धेरै कम भएको पाइन्छ । यसका पनि धेरै कारणहरु छन् जसले हामी र हाम्रो समाजलाइ डडेलोले झै सखाप बनाइरहेको छ, साउने भेलले झै नैतिकता र इमान्दारीतालाइ बढारीरहेको छ ।
लोक भन्छ नम्बर एकमा राजनैतिक पार्टीको सिद्धान्त र व्यवहारमा आकास जमीनको फरक छ, दोश्रो नम्बरमा राजनैतिक पार्टीमा नव सामन्त र तानाशाहाहरुको विगविगी छ, तेश्रो नम्बरमा इमान्दार कार्यकर्ताहरुको कुनै मुल्यांकन नै छैन जो जगेडाका जमदार झै लाखापाखा लगाइएका छन् हो राजनैतिक विसंगती र अराजकताको मुहान यही हो । लोकले बुझेको छ नम्बर एकको क्रुर तानाशाह शाही ज्ञानेन्द्र हो किनभने सत्ता र सक्तिको लागि हज्जारौ नेपालीको कत्लेयाम गरेको छ र गर्न अह्राएको छ, जनतालाइ जब्बर तानाशाहीको कालो छायामुनी निमोठ नामठ पारेको छ अनि दोश्रो नम्बरको तानाशाह चाही गिर्जा बाबु र उनीसंगै हर्ुर्कीएका नबसामन्तहरु हुन किनभने राज्यको विकास र हित हैन नातावाद र कृपावादको हुण्डरीले यो देशलाइ सोल्यात्तै पार्ने त्यत्ति ठुलो हिम्मत आजको यो विहानी सम्म अरु कुनै पनि प्राणी संग छैन । फेरी उनीहरुले बबुरा नेपालीको जुन रुपले कत्लेयाम गर्ने भुल गरे त्यो तुच्छ अभिष्टलाइ नेपाली जनताले मृत्युशैयामा पनि विर्सने छैनन् । तेश्रो नम्बरको तानाशाह प्रचण्डपथ र माओवादी अराजकता हो, आफ्ना र्समर्थक भन्दा बाहेकका विचार सदैव गलत हुन्छ र यीनको अस्तित्व सदाको लागी सखाप पार्दै आफ्नै र्समर्थक र शुभेच्छुकहरुको मात्र रामराज्य बनाउन सकिन्छ भन्ने अवैज्ञानीक र अराजक सोचाइबाट उत्प्रेरीत थुप्रै प्रचण्डहरु, बाबुरामहरु र हिसीलाहरुको अहमताले हाराहारी पन्ध्रहजार नेपालीको इहलिला समाप्त हुनुमा, थुप्रै निर्दोष नेपालीहरु परिवार विहिन बन्नुमा आफुहरुलाइ कतै न कतै समाहित गरी छाडे, बाँच्न पाउने न्युनतम मौलीक अधिकार को त कुरा नगरौ नेपाली जनताले सहज रुपमा मर्ने सम्म कल्पना गर्न सकेनन् दुँनियामा मानवका लागी यो भन्दा निरीहपन अरु के होला - त्यस्तै चौथो नम्बरको जब्बर तानाशाह एमाले -घाम पाटी० हो, सैद्धान्तीक हिसावले उ आशलाग्दो छ तर उसको व्यवहार टुकुचा झै ठुस ठुस गन्हाउछ । इमान्दार कार्यकर्तालाइ कहिले माओवादी अराजकतातिर धकेल्छ त कहिले शाही वधशालातिर, गर्ने भन्दा गर्न प्रेरीत गराउने वा वाध्यात्मक परिस्थीति सृजना गर्ने चाही मुल अपराधी हो यो अर्थमा पनि घाम पार्टी नेपाली जनताको चौथो नम्बरको अपराधी हो वास्तवमै यो दास हरुको मिलन विन्दु हो गुलामीवाजहरुको संगम थलो हो ।
हो जब मानीस कुनै आर्थिक, सामाजीक, नैतिक वा राजनैतिक प्रलोभनको दलदलमा फस्छ उ क्रुर बन्न सक्छ, तानाशाह बन्न सक्छ अनि भ्रष्ट र अराजक मात्र बन्न सक्छ, हाम्रो माझ इतिहास साक्षी छ । अहिले नेपाली राजनैतिक वृतमा यही श्रुङखलाको मञ्चन भइरहेको छ यसका पत्रु पात्रहरु चाही माकुने कमरेड, प्रचण्ड कमरेड, शाही बधसालाका मालिक माइलादाइ अनि सदैब नेपाली जनताको मुक्तिका तगारो गिर्जा बा, यीनै र यस्तै यस्तै हुन जनताको माझमा आउने यीनका आधार सकिएको छ अव जनताले कत्तिको तह लगाउछन् र इतिहासको कालखण्डमा आफुलाइ कसले अग्रभागमा उभ्याउछ त्यो त समयले बताउला, इतिहासले देखाउला ।